چرا برخی افراد دچار لکنت زبان می‌شوند؟ + نشانه های لکنت

تاریخ آخرین بروزرسانی راهنمای لکنت زبان : آبان ماه ۱۴۰۴

اگر فرصت خواندن متن را ندارید می توانید به وویس زیر با صدای مشاور متخصص مشاورکده دکتر مرضیه پیشکار گوش دهید:

گفتار یکی از مهم‌ترین راه‌های ارتباطی ماست، اما برای بعضی افراد بیان ساده‌ی افکار می‌تواند دشوار باشد. در مشاوره زبان گفته می‌شود که لکنت زبان، اختلالی رایج است که باعث قطع‌ و وصل شدن گفتار یا تکرار صداها می‌شود. افراد مبتلا معمولاً می‌دانند چه می‌خواهند بگویند، اما مسیر فکر تا بیان برایشان آسان نیست. در این شرایط، مشاوره فردی می‌تواند با کمک به شناسایی عوامل روانی و کاهش اضطراب، روند بهبود گفتار را تسهیل کند.

در این مقاله، به زبان ساده و علمی بررسی می‌کنیم که لکنت زبان دقیقاً چیست، چرا به وجود می‌آید، چه نشانه‌هایی دارد و چه روش‌هایی برای گفتار روان‌تر در خانه وجود دارد. همچنین درباره‌ی نقش خانواده، تفاوت لکنت در کودکان و بزرگسالان و زمان مراجعه به متخصص صحبت می‌کنیم تا درک روشن‌تری از این اختلال و راه‌های حمایت از افراد دارای لکنت به‌دست آید.

لکنت زبان چیست؟

لکنت زبان حالتیه که در اون جریان طبیعی گفتار قطع و وصل میشه. یعنی فرد دقیقاً می‌دونه چی می‌خواد بگه، اما کلمات به شکل روان از دهانش خارج نمی‌شن. گاهی صدا یا هجاها تکرار می‌شن، بعضی وقت‌ها کشیده می‌شن یا اصلاً صدا برای چند ثانیه قطع میشه.

طبق گفته‌ی محققان، فردی که لکنت داره معمولاً آگاهه به حرفی که می‌خواد بزنه، ولی در مسیر گفتن دچار وقفه میشه. این اتفاق معمولاً در کودکی و بین سن دو تا پنج سالگی شروع میشه و هم دخترها و هم پسرها ممکنه تجربه‌اش کنن، هرچند در پسرها شایع‌تره.

چرا لکنت زبان ایجاد می‌شود؟

لکنت زبان هیچ‌وقت فقط به خاطر استرس یا ترس به وجود نمیاد. دانش امروز نشون داده که عوامل ژنتیکی، ساختار مغز، نحوه‌ی کار عضلات گفتاری و شرایط محیطی با هم در بروز این اختلال نقش دارن.

نقش ژنتیک

نقش ژنتیک توی ایجاد لکنت زبان خیلی پررنگه. تحقیقات علمی، مخصوصاً از مؤسسه‌ی ملی ناشنوایی و اختلالات ارتباطی آمریکا، نشون داده که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد موارد لکنت به وراثت مربوطه. یعنی اگه یکی از اعضای نزدیک خانواده — مثل پدر، مادر یا خواهر و برادر — لکنت داشته باشه، احتمال اینکه کودک هم لکنت بگیره بیشتره.

به‌عبارتی، ژنتیک زمینه‌ی لکنت رو فراهم می‌کنه، ولی محیط و تجربه‌های زندگی تعیین می‌کنن این لکنت چقدر خودش رو نشون بده یا چقدر شدید باشه. یعنی دو تا کودک با ژن مشابه ممکنه یکی لکنت بگیره و دیگری نه، بسته به اینکه در چه محیطی رشد می‌کنن و چقدر حمایت و آرامش دارن.

تفاوت در عملکرد مغز

تصویربرداری‌های مغزی نشون داده در مغز افرادی که لکنت دارن، ارتباط بین نواحی گفتار، شنوایی و حرکت کمی متفاوت عمل می‌کنه. یعنی هماهنگی عضلات گفتار، تنفس و تولید صدا در اون‌ها به اندازه‌ی کافی دقیق نیست.

به همین خاطره که گاهی ممکنه یه سری صربه‌هایی که به سر وارد میشه تو تصادف یا حتی در دوران بارداری و هنگام تولد همگی رو این مسئله تاثیر بزارن. به همین خاطر اکثر گفتاردرمانگرا‌ این مسئله رو بعد از بررسی سوابق ژنتیکی بررسی میکنن.

فشار محیطی

وقتی از کودک انتظار داریم سریع جواب بده یا با سرعت بالا حرف بزنه، فشار گفتاری بالا میره. در نتیجه مغز برای تولید هم‌زمان کلمات، صداها و تنفس، دچار اختلال میشه و لکنت تشدید میشه.

خیلی اوقات فشارهایی که والدین بخاطر تنبیه یا ترس روی بچه ها اعمال میکنن خودش میتونه باعث لکنت بشه. یعنی همونقدر که ایجاد فضای روانی امن مهمه همون اندازه اگاهی بخشیدن به خانواده ها در ازن رابطه مهمه. وقتی فشار محیطی و استرس از رو بچه ها برداشته بشه اونجا بچه ها میتونن تو محیطی بدون ترس روی مهارت های کلامیشون هم کار کنن.

عوامل عصبی و روانی

اگرچه اضطراب علت اصلی نیست، ولی می‌تونه لکنت رو بیشتر کنه. گاهی هم بعد از آسیب مغزی یا ضربه‌ی روحی شدید، نوعی لکنت ناگهانی (نورولوژیک یا روان‌زاد) دیده میشه. در واقع لکنت زبان ترکیبی از همه‌ی این عوامل به‌هم‌پیوسته است، نه فقط یک عامل ساده.

لکنت زبان ارتباط مستقیمی با مسئله اعصاب‌و روان داره یعنی هرچقدر که اعصاب راحتتر و استرس و فشار روانی کمتر باشه به همون اندازه گفتار میتونه تقویت پیدا کنه. عوارض استرس بسیار است ما با توجه به اهمیت موضوع یک مقاله مفصل درمورد عوارض استرس و فکر زیاد آماده کرده ایم که میتوانید از لینک زیر ان را مشاهده نمایید.

مطالب مرتبط : عوارض استرس و فکر زیاد

علائم و نشانه‌های رایج لکنت زبان

علائم لکنت زبان معمولاً خیلی واضح هستن و در کودکان هم زود قابل تشخیص‌اند. از جمله:

تکرار صداها یا هجاها، مثل «م-م-مادر» یا «ب-ب-بازی».

کشیدن صداها، مثلاً گفتن «ســــلام».

مکث‌های طولانی که صدا برای لحظه‌ای متوقف میشه.

استفاده‌ی زیاد از صداهای پرکننده مثل «اِمم» یا «آآ».

حرکات غیرارادی در صورت یا بدن هنگام تلاش برای حرف زدن (مثل پلک زدن یا سفت کردن لب‌ها).

شدت لکنت معمولاً در موقعیت‌های پراسترس مثل صحبت جلوی جمع یا تلفن زدن بیشتره.

اگر این نشانه‌ها بیشتر از شش ماه ادامه پیدا کنن یا با سایر مشکلات زبانی همراه باشن، حتماً باید با متخصص گفتار درمانی مشورت کرد.

تمرینات و روش‌های ساده برای گفتار روان‌تر در خانه

برای اینکه گفتارت روان‌تر بشه، اول از همه باید به خودت زمان بدی. عجله نکن و نفس‌هات رو کنترل کن. قبل از حرف زدن چند تا نفس عمیق بکش تا بدن و ذهنت آروم بشن. موقع صحبت، سرعتت رو بیار پایین و بین جمله‌ها یه مکث کوتاه داشته باش. اینطوری مغز فرصت پیدا می‌کنه کلمه‌ها رو منظم کنه.

اگر بعضی صداها یا کلمه‌ها برات سخته، همونا رو جلوی آینه یا با یه نفر صمیمی تمرین کن. خوندن شعر یا آهنگ هم کمک می‌کنه چون موقع خوندن معمولاً لکنت کمتر میشه. مهم‌تر از همه اینکه خودت یا اطرافیانت به گفتارت فشار نیارن؛ بذار حرف‌هات با آرامش بیرون بیان. هدف این نیست که کاملاً بدون لکنت حرف بزنی، هدف اینه که راحت و با اعتمادبه‌نفس ارتباط بگیری.

برای اینکه توی خونه گفتارت روان‌تر بشه، لازم نیست کار پیچیده‌ای بکنی. فقط باید یه کم صبر و تمرین داشته باشی. قبل از اینکه شروع به حرف زدن کنی، چند تا نفس عمیق بکش تا ذهنت و بدنت آروم بشن. وقتی حرف می‌زنی، عجله نکن و کلمه‌هات رو شمرده بگو. اگه دیدی گیر کردی، مکث کن و دوباره از همون‌جا ادامه بده، لازم نیست همه‌چیز بی‌وقفه گفته بشه.

می‌تونی جلوی آینه تمرین کنی یا با کسی که احساس راحتی می‌کنی حرف بزنی. خوندن شعر و آهنگ هم کمک می‌کنه چون موقع خوندن معمولاً لکنت زبان کمتر میشه. محیط اطرافت رو هم آروم نگه دار؛ نذار کسی وسط حرفت بپره یا عجله‌ات بده. هدف این نیست که هیچ‌وقت لکنت نداشته باشی، مهم اینه که با اعتمادبه‌نفس و راحت حرف بزنی.

مطالب مرتبط : درمان لکنت زبان در کودکان

تفاوت لکنت زبان در کودکان و بزرگسالان

لکنت زبان در کودکان اغلب بخشی از رشد گفتار محسوب میشه و در بیشتر موارد با رشد مغز از بین میره. طبق امار، حدود ۸۰٪ کودکان دچار لکنت زبان، با رشد طبیعی بهبود پیدا می‌کنن.

اما در بزرگسالان، معمولاً لکنت ادامه‌ی همان دوران کودکی یا ناشی از آسیب مغزی و شرایط روانی خاصه. بزرگسالان بیشتر از کودکان دچار ترس از قضاوت و اجتناب از موقعیت‌های گفتاری می‌شن، بنابراین درمان علاوه بر گفتار، روی اعتماد به نفس هم تمرکز داره.

چرا ترس باعث لکنت زبان می‌شود؟

ترس خودش لکنت زبان ایجاد نمی‌کنه، اما شدت اون رو بالا می‌بره. وقتی فرد از لکنتش آگاهه و نگران قضاوت دیگرانه، بدنش منقبض میشه، تنفسش تند میشه و عضلات گفتاری تحت فشار قرار می‌گیرن.

نتیجه، تکرار یا انسداد صداست.به همین دلیل افرادی که در محیط‌های پر استرس قرار دارن یا تجربه‌ی گفتار منفی دارن، معمولاً لکنت شدیدتری نشون می‌دن. آموزش آرام‌سازی بدن و کنترل ذهن، نقش مهمی در درمان داره.

چه زمانی لکنت زبان نیاز به متخصص دارد؟

به گفته‌ گفتار درمانگران ، اگر لکنت بیشتر از شش ماه ادامه پیدا کنه، با تنش زیاد همراه باشه، در فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کنه یا در بزرگسالی تازه شروع شده باشه، باید حتماً توسط گفتاردرمانگر بررسی بشه.

گفتاردرمانگر با تمرین‌های فردی، اصلاح الگوی گفتار و آموزش مهارت‌های ارتباطی، به فرد کمک می‌کنه گفتارش کنترل‌شده‌تر بشه و اضطرابش کاهش پیدا کنه.

نقش خانواده و محیط در حمایت از افراد دارای لکنت زبان

خانواده اولین فضاییه که گفتار در اون شکل می‌گیره؛ جایی که کودک یاد می‌گیره چطور کلماتش رو بسازه و خودش رو به دنیا نشون بده. وقتی یکی از اعضای خانواده لکنت زبان داره، واکنش اطرافیان می‌تونه سرنوشت گفتارش رو تغییر بده. یک لبخند صبورانه یا برعکس، یک جمله‌ی شتاب‌زده، می‌تونه تفاوت بزرگی بسازه. حمایت واقعی از فرد لکنت‌دار یعنی به او فرصت دادن تا خودش باشه، حتی وقتی جمله‌هاش کامل از دهانش بیرون نمی‌آد.

در محیط خانواده، گفتار نباید مسابقه‌ای برای روان‌تر حرف زدن باشه. والدین لازم نیست تصحیح‌گر باشن، بلکه باید شنونده باشن؛ شنونده‌ای که به محتوای حرف اهمیت می‌دهد نه به سرعتش. وقتی کودک احساس کنه مهم‌تر از کلماتش، حضور و حرف دلش ارزش داره، ترس از گفتن در او کمتر میشه. همین حس امنیت باعث میشه مغز و بدنش در لحظه‌ی گفتار، هماهنگ‌تر کار کنن.

محیط خانه باید جایی باشه که اشتباه در گفتار به معنی شکست نباشه. میشه لحظه‌های گفت‌وگو رو تبدیل به بازی کرد، یا با شوخ‌طبعی و مهربونی فشار گفتاری رو از بین برد. گاهی فقط کافی‌ست بگذاریم سکوت هم بخشی از مکالمه باشد. کودک یا بزرگسال لکنت‌دار وقتی مطمئن باشه که برای شنیده شدن عجله‌ای وجود نداره، راحت‌تر نفس می‌کشه و گفتارش روان‌تر میشه.

اما حمایت فقط به خانواده محدود نمی‌مونه. محیط مدرسه، محل کار یا جمع دوستان هم در شکل دادن تجربه‌ی گفتاری فرد نقش داره. معلمی که فرصت برابر برای پاسخ دادن می‌ده، دوستی که بدون نگاه ترحم‌آمیز گوش می‌کنه، یا مدیری که اجازه می‌ده کارمندش حرفش رو بدون عجله بگه، در واقع بخشی از درمان اجتماعی لکنت زبان هستن. این رفتارهای کوچک، پیام بزرگی دارن: «گفتار تو ارزش شنیدن داره، حتی اگر کمی طول بکشه.»

در نهایت، حمایت یعنی ساختن فضایی انسانی‌تر، جایی که کلمات با ترس همراه نباشن. خانواده و جامعه با درک و همدلی می‌تونن کاری کنن که فرد لکنت‌دار نه‌تنها گفتارش، بلکه تصویرش از خودش رو هم بازسازی کنه. روانیِ واقعی در گفتار از آرامش درون میاد، و این آرامش، با محبت و پذیرش دیگران آغاز میشه.

در پایان باید بدانید

لکنت زبان یک ضعف نیست، بلکه نوعی تفاوت در مسیر گفتار و عملکرد مغز است. شناخت درست، برخورد صبورانه و درمان تخصصی می‌تونن کیفیت گفتار و زندگی رو به شکل قابل توجهی بهتر کنن.هیچ‌کس به خاطر لکنت نباید از گفتن یا شنیده شدن محروم بشه؛ ارتباط انسانی ارزشمندتر از روانیِ گفتاره.

❓ پرسش‌های متداول شما از مشاورکده

❓ آیا همه‌ی کودکان لکنت‌دار تا بزرگسالی لکنت خواهند داشت؟

خیر. بیشتر کودکان بعد از چند ماه تا چند سال کاملاً بهبود پیدا می‌کنن، مخصوصاً اگر محیط حمایتی داشته باشن.

❓ آیا لکنت درمان می‌شود؟

بله. با گفتاردرمانی، تمرین منظم و حمایت روانی، گفتار بسیار روان‌تر و قابل کنترل‌تر می‌شود

❓ آیا استرس باعث لکنت می شود؟

استرس خودش عامل اصلی نیست، اما شدت لکنت زبان را بالا می‌برد. آرامش، تنفس کنترل‌شده و اعتماد به نفس می‌توانند اثر آن را کم کنند.

❓ چه زمانی باید به گفتاردرمانگر مراجعه کرد؟

وقتی لکنت بیشتر از شش ماه ادامه پیدا می‌کند، در روابط اجتماعی مشکل ایجاد می‌کند یا در بزرگسالان تازه شروع شده است.

❓ خانواده چطور می‌تواند کمک کند؟

با صبر، گوش دادن فعال، اجتناب از قطع کردن حرف فرد و تشویق او به صحبت در محیط آرام و دوستانه.