تاریخ آخرین بروزرسانی راهنمای کمرویی در کودکان: آبان ماه ۱۴۰۴
اگر فرصت خواندن متن را ندارید میتوانید به فایل صوتی زیر با صدای مرضیه پیشکار دکتر روانشناس در مشاورکده گوش دهید :
فرزندتان در جمع دوستانش ساکت و گوشهگیر است؟ وقتی مهمان میآید پشت شما قایم میشود یا وقتی از او میخواهید برای مهمان شعری بخواند، گونههایش قرمز میشود و به شما نگاه نمیکند؟ این صحنهها برای بسیاری از پدر و مادرها آشناست. کمرویی در کودکان، یکی از دغدغههای رایج والدین است؛ گاهی آنقدر نگران میشویم که ممکن است برای رفع آن، راههای اشتباهی را در پیش بگیریم.
اما نکته اینجاست که کمرویی همیشه هم یک مشکل نیست. گاهی بخشی طبیعی از رشد عاطفی و اجتماعی کودک است. در این مقاله، با هم سفر میکنیم تا بفهمیم کمرویی دقیقاً چیست، چه علتی دارد و مهمتر از همه، چگونه میتوانیم به فرزندمان کمک کنیم تا با اعتمادبهنفس بیشتری قدم در دنیای اجتماعی بگذارد. در این مسیر، از مشاوره کودک نیز به عنوان یک راهکار مؤثر و در دسترس یاد خواهیم کرد تا هیچ کودکی در سکوت و تنهایی خودش گرفتار نشود.
فهرست مطالب
منظور از کمرویی در کودکان چیست؟
بیایید با یک مثال شروع کنیم: علی، پسر هفت سالهای است که در خانه بسیار پرحرف و شاد است. اما به محض ورود به یک محیط جدید، مانند یک مهمانی یا حتی زمین بازی، به مادرش میچسبد، سرش را پایین میاندازد و حاضر نیست با کسی ارتباط برقرار کند. این دقیقاً همان کمرویی است.
کمرویی یک حالت عاطفی-رفتاری است که با احساس ناراحتی، اضطراب و احتیاط در مواجهه با موقعیتهای اجتماعی جدید یا افراد ناآشنا خود را نشان میدهد. کودک کمرو ممکن است از قضاوت شدن، مورد تمسخر قرار گرفتن یا شکست خوردن بترسد. این رفتار ریشه در ترس دارد، نه لجبازی یا بیادبی. درک این نکته اولین قدم برای کمک به کودک است.
نشانه های کمرویی در کودکان
نشانههای جسمانی و رفتاری
| نشانه های رفتاری | نشانه های جسمانی |
|---|---|
| پرهیز از برقراری تماس چشمی | قرمز شدن صورت و گوش ها |
| صحبت کردن با صدای بسیار آرام یا لکنت | تعریق کف دست |
| اجتناب از حضور در جمعهای جدید | تپش قلب |
| وابستگی شدید به والدین در محیطهای اجتماعی | دل درد یا سردرد |
| کمحرفی و پاسخهای کوتاه به سؤالات | لرزش صدا |
این نشانهها وقتی کودک در مرکز توجه قرار میگیرد یا احساس میکند تحت نظر است، تشدید میشوند.
مطالب مرتبط : کمرویی در بزرگسالان
علل کمرویی در کودکان
کمرویی یک علت واحد ندارد؛ معمولاً ترکیبی از عوامل مختلف در ایجاد آن نقش دارند. جدول زیر مهمترین این علل را نشان میدهد:
علت های کمرویی
| علل محیطی و تربیتی |
| الگوبرداری از والدین |
| علل ژنتیکی و سرشتی |
| عوامل روانشناسی-رشدی |
علل ژنتیکی و سرشتی
برخی کودکان از بدو تولد، با یک “خُلق و خوی محتاط” به دنیا میآیند. روانشناسان به این ویژگی “سرمایهگذاری رفتاری” میگویند. این کودکان ذاتاً در برابر محرکهای جدید، مانند افراد یا مکانهای ناآشنا، با احتیاط بیشتری واکنش نشان میدهند. این یک ویژگی ذاتی است، نه یک عیب!
علل محیطی و تربیتی
سبک تربیتی والدین نقش بسیار مهمی دارد. اگر والدین بیش از حد محافظهکار باشند و به کودک اجازه تجربه و خطا ندهند، یا برعکس، اگر دائماً او را با دیگران مقایسه کنند (“ببین پسرخالهات چقدر راحت دوست پیدا میکنه!”)، به تدریج ترس از قضاوت شدن در کودک نهادینه میشود.
عوامل روانشناسی-رشدی
اریک اریکسون، روانشناس معروف، مراحلی از رشد روانی-اجتماعی را تعریف کرده است. یکی از این مراحل، “ابتکار در برابر احساس گناه” است که در سنین پیش از دبستان رخ میدهد. اگر کودک در این مرحله تشویق نشود و به خاطر کنجکاویهایش سرزنش شود، ممکن است برای ابراز وجود خود در آینده دچار مشکل شود و کمرویی در او شکل بگیرد.
الگوبرداری از والدین
کودکان آینه رفتار پدر و مادرشان هستند. اگر خود شما در موقعیتهای اجتماعی مضطرب و کمرو هستید، احتمالاً فرزندتان نیز این رفتار را از شما یاد میگیرد و آن را الگوی خود قرار میدهد و در اجتماع آن رفتار را نشان می دهد.
مطالب مرتبط : درمان لکنت زبان در کودکان
6 راهکار مؤثر برای کاهش کمرویی در کودکان
برچسب نزنید
هرگز برچسب نزنید. هیچگاه جلوی دیگران نگویید “پسرم خیلی کمروئه”. این برچسب به مرور تبدیل به هویت کودک میشود. به جای آن بگویید: “پسرم کمی زمان نیاز داره تا با شرایط جدید آشنا بشه.”
تمرین کردن اجتماعی شدن
اجتماعیکردن تدریجی را تمرین کنید. کودک را ناگهان در یک جمع بزرگ نیندازید. قرارهای بازی را با یک دوست و در محیطی آشنا شروع کنید. کمکم تعداد دوستان و تنوع محیط را افزایش دهید.
آموزش مهارت های اجتماعی
مهارتهای ارتباطی و اجتماعی را آموزش دهید. به او جملات ساده برای شروع یک گفتوگو را یاد بدهید. مثلاً: “سلام، اسم من ماهانه، اسم تو چیه؟” یا “میتونم با تو بازی کنم؟” نقشآفرینی (بازی کردن موقعیت) در خانه میتواند بسیار مؤثر باشد.
پذیرش احساسات
احساساتش را بپذیرید و اعتبار ببخشید. به او نگویید “چیزی نیست که بترسی!” در عوض بگویید: “میدونم که الان احساس نگرانی میکنی. اشکالی نداره، من هم بعضی وقتها همین احساس رو دارم. من اینجا کنارت هستم.” این کار به او احساس امنیت میدهد.
فرصت ابراز خود
فرصت ابراز وجود بدهید. از او در کارهای ساده نظر بخواهید (“امروز چی بپزیم؟”) و اجازه دهید گاهی خودش تصمیمگیرنده باشد. این کار حس قدرت و استقلال را در او تقویت میکند.
تحسین برای تلاش های کوچک
تلاشهای کوچکش را تحسین کنید. وقتی در یک مهمانی به آرامی جواب سلام کسی را داد، یا در یک بازی کوچک مشارکت کرد بلافاصله او را تشویق کنید، این تحسین باید بر روی تلاش او متمرکز باشد نه نتیجه.
مطالب مرتبط : مهارت نه گفتن در کودکان
کمرویی طبیعی تا چه سنی عادی است و کی باید نگران شویم؟
در سالهای نخستین زندگی( 3تا1 سال) ، کمرویی بخشی کاملاً طبیعی و قابل انتظار از روند رشد کودک است. تصور کنید یک کودک نوپا که تازه راه افتاده و دنیا را کشف میکند، با هر فرد یا محیط جدیدی به عنوان یک محرک ناشناخته و بالقوه ترسناک روبرو میشود.
بنابراین، چسبیدن به پدر و مادر و عدم تمایل برای ارتباط سریع با غریبهها در سنین یک تا سه سالگی، نه تنها نشانه مشکل نیست، بلکه حکایت از هوش هیجانی و درک سالم کودک از مفهوم امنیت دارد. در این سنین، کمرویی مانند یک سپر محافظتی عمل میکند که به تدریج و با کسب تجربیات بیشتر، کنار خواهد رفت.
اما معمولاً انتظار میرود با ورود کودک به دنیای بزرگتر و گستردهتر، مانند مهدکودک و بهویژه دبستان، این کمرویی به تدریج کمرنگ شود. محیط مدرسه با گروه همسالانش، به طور طبیعی فرصتهایی برای ارتباط و تعامل ایجاد میکند. بنابراین، اگر تا حدود شش یا هفت سالگی شاهد بهبود تدریجی در رفتار اجتماعی فرزندتان باشید، جای نگرانی چندانی نیست.
در واقع، کمرویی در این مسیر از یک “واکنش غریزی” به یک “ویژگی خفیف شخصیتی” تبدیل میشود که با تشویق و حمایت درست، مدیریت میشود و مانع زندگی اجتماعی کودک نخواهد بود.
مطالب مرتبط : راههای تشویق کودک برای رفتن به مدرسه
چه زمانی باید جدیتر اقدام کنیم؟
📌 وقتی کمرویی مانع دوستیابی و ایجاد روابط اجتماعی با همسالان میشود
📌 وقتی کودک از فعالیتهای گروهی مانند ورزش یا جشن تولدها به شدت اجتناب میکند
📌 وقتی نشانههای اضطراب شدید مانند گریه، کابوسهای شبانه یا حالت تهوع قبل از رفتن به مدرسه یا مهدکودک ظاهر میشود
📌 وقتی این رفتار پس از 7-8 سالگی همچنان بسیار شدید است و بهبودی در آن دیده نمیشود
در این موارد، کمرویی ممکن است به یک “اختلال اضطراب اجتماعی” تبدیل شده باشد و نیاز به کمک تخصصی دارد.
مطالب مرتبط : با کودک درونگرا چگونه رفتار کنیم؟
اشتباهات رایج والدین در کمرویی کودکان
در ادامه به چند مورد از اشتباهات رایج والدین در کمرویی کودکان اشاره میکنیم:
اجبار و فشار آوردن
وقتی به کودک میگوییم “برو با بچهها بازی کن! مگه میترسی؟” در واقع داریم اضطراب او را نادیده میگیریم و بر آتش ترسش هیزم میریزیم. این اجبار مانند این است که کسی را که از ارتفاع میترساند، به زور به پشت بام ببریم!
کودک در این شرایط، نه تنها بر کمرویی خود غلبه نمیکند، بلکه احساس شرم و تقصیر هم میکند چون نتوانسته انتظارات ما را برآورده کند. به جای فشار، بهتر است کنارش بایستیم و بگوییم “میتونیم همینجا بشینیم و با هم نگاهشون کنیم، هر وقت دلت خواست میتونی بری پیششون.”
مقایسه کردن
جملههایی مثل “ببین پسرخالهات چقدر راحت دوست پیدا میکنه!” یا “خواهرت در سن تو اینطوری نبود”، مانند سم برای اعتمادبهنفس کودک عمل میکنند. هر کودک مانند یک گل منحصربهفرد، سرعت رشد و شکوفایی خودش را دارد.
مقایسه کردن فقط این پیام را به فرزندمان میرساند که “تو به اندازه کافی خوب نیستی” و او را در لاک تنهایی و کمبودی عمیقتر فرو میبرد. به جای مقایسه، بهتر است استعدادها و پیشرفتهای کوچک خودش را ببینیم و تشویق کنیم.
پذیرش کامل نقش سخنگو
وقتی در جمعی از کودک سؤالی میپرسند و ما به سرعت به جای او پاسخ میدهیم، در واقع داریم ناخواسته فرصت تمرین و رشد را از او میگیریم. ما با این کار به او میآموزیم که همیشه یک پناهگاه امن دارد که میتواند در پشت آن پنهان شود.
بهتر است در چنین موقعیتهایی چند ثانیه صبر کنیم، به چشمانش نگاه کنیم و به او اطمینان خاطر بدهیم. حتی اگر پاسخش آرام و کوتاه بود، همین که خودش جواب داد، یک پیروزی بزرگ است.
نقش مشاور در درمان کمرویی کودکان
گاهی اوقات، تمام تلاشهای ما، و عمق مسئله بیشتر از چیزی است که فکر میکنیم. در اینجاست که کمک گرفتن از یک متخصص میتواند معجزه کند. یک مشاور کودک با استفاده از روشهایی مانند بازی درمانی، هنر درمانی و آموزش مهارتهای اجتماعی، به کودک کمک میکند تا بر ترسهایش غلبه کند.
مشاور به کودک میآموزد که احساساتش را شناسایی و مدیریت کند و راههای جایگزین برای برقراری ارتباط را تمرین نماید. از طرفی، مشاور میتواند به شما، به عنوان والدین، آموزش دهد که چگونه در خانه از کودک حمایت بهتری به عمل آورید.
خوشبختانه امروزه با وجود خدمات مشاور آنلاین روانشناسی، دسترسی به بهترین متخصصان از هر کجای کشور ممکن شده است و دیگر نیازی به طی کردن مسافتهای طولانی و قرار گرفتن در محیطهای استرسزا نیست.
در پایان درباره کمرویی کودکان بدانید :
کمرویی یک ضعف نیست، بلکه یک ویژگی است. بسیاری از کودکان کمرو، ناظران دقیق، شنوندگان خوب و دوستان وفاداری هستند. هدف ما از بین بردن شخصیت کودک نیست، بلکه کمک به او برای مدیریت این ویژگی است تا در مسیر رشد اجتماعی، کمتر رنج بکشد و بتواند استعدادهای درخشان خود را به نمایش بگذارد. شما به عنوان پدر یا مادر، بزرگترین حامی او هستید. با صبر، درک و عشق، میتوانید به او بیاموزید که صدایش را به گوش جهان برساند.
❓ سوالات متداول شما از مشاورکده
❓ آیا کمرویی در کودکان با گذشت زمان خودبهخود برطرف میشود؟
در بسیاری از موارد بله، به ویژه اگر خفیف باشد و والدین با رفتارهای صحیح به کودک کمک کنند. اما اگر کمرویی شدید باشد و درمان نشود، ممکن است تا بزرگسالی نیز ادامه یابد.
❓ چگونه میتوانم بفهمم کمرویی فرزندم طبیعی است یا نیاز به مراجعه به مشاور دارد؟
اگر کمرویی باعث افت تحصیلی، انزوا و دوری از همه همسالان، یا نشانههای فیزیکی شدید اضطراب (مانند استفراغ) شده است، حتماً باید از یک مشاور کودک کمک بگیرید.
❓ آیا تشویق کردن کودک به فعالیتهایی مانند تئاتر یا موسیقی به کاهش کمرویی کمک میکند؟
قطعاً! این فعالیتها به کودک فرصت میدهند تا در یک چارچوب ساختاریافته، خودابرازی و اعتمادبهنفس را تمرین کند. اما باید با علاقه خود کودک باشد و او را تحت فشار قرار ندهید.
❓ صحبت کردن من با معلم فرزندم درباره کمرویی او، مفید است؟
بسیار مفید است. یک معلم آگاه میتواند در کلاس درس فضای امنی برای کودک ایجاد کند، او را تحت فشار نگذارد و به تدریج او را در فعالیتهای گروهی مشارکت دهد.
