تاریخ آخرین بروزرسانی راهنمای تیک عصبی : آبان ماه ۱۴۰۴
اگر فرصت خواندن متن را ندارید می توانید به وویس زیر با صدای مشاور متخصص مشاورکده دکتر مرضیه پیشکار گوش دهید:
یکی از مهمترین موضوعات حوزه سلامت روان، تیک عصبی است زیرا که به صورت واضح می توانند بر روی ظاهر فرد اشکار شوند. تیک های عصبی دسته بندی های متنوعی دارند و با توجه به شدت و طیف خود دسته بندی میشوند. در این مطلب سعی شده تا علاوه بر اشنایی شما با تیک های عصبی لزوم دریافت مشاوره فردی نیز برای درمان آنها بررسی شود.
فهرست مطالب
تیک عصبی چیست و چرا برای بعضی افراد اتفاق میافتد؟
تیک عصبی یا بهعبارتی اختلال تیک (Tic Disorder) به مجموعهای از حرکات یا صداهای ناگهانی، تکراری، سریع و غیرعمدی گفته میشود که فرد کنترل کاملی بر آن ندارد .این حرکات یا صداها میتوانند رفتاری یا صوتی باشند، مثلاً پلک زدن مکرر یا صاف کردن گلو با سرفه کردنهای مکرر.
اگرچه نام «تیک عصبی» میتواند بهنظر برساند که این اختلال صرفاً روانی یا عصبی است، اما درواقع ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی دارد. برای بعضی بزرگسالان، شروع تیکها در کودکی رخ میدهد و ممکن است با گذشت زمان شدت آن کاهش یابد؛ و در برخی دیگر ممکن است تا کهنسالی نیز ادامه پیدا کند بعضی از دلایل اینکه چرا برای بعضی افراد تیک عصبی اتفاق میافتد از منظر روانشناسی میتوان به تاریخچه خانوادگی، عوامل ژنتیکی، شرایط دوره بارداری مادر یا پس از تولد، و عوامل محیطی مانند استرس، کمخوابی یا عفونتها اشاره کرد.
دلیل اصلی بروز تیک عصبی
شاید برای شما هم این سوال مهم ایجاد شود که چرا این تیک ها ایجاد و برروی زندگی فرد میتوانند تاثیر بگذارند. باید اذعان کرد که علل تیکهای عصبی، چندگانه (multifactorial) هستند یعنی ژنتیک، ساختار و عملکرد مغز، عوامل محیطی و روانی همگی در ایجاد انها تاثیر گذار هستند.
در بررسی علتهای سندرم تورت که در کتب روانشناسی نوشته شده که شدیدترین شکل اختلال تیک است «عوامل ژنتیکی، روانی و محیطی» میتوانند نقش داشته باشند. البته با نگاهی به کتب پزشکی نیز میتوان دریافت که در سطح مغزی، اختلال در مسیرهای (cortico-striatal-thalamic-cortical circuits) و ناهنجاری در انتقالدهندههای عصبی مانند دوپامین، گابا و سروتونین میتوانند سبب ایجاد تیک های عصبی شوند.
اما به طور معمول و انچه که بیشتر در حال رخ دادن است کمخوابی، استرس، ضربه روانی، عفونتهای ویروسی یا باکتریایی، یا تغییرات بزرگ در زندگی میتوانند شدت تیکها را تشدید کنند.
علائم و نشانههای تیک عصبی
در جدول زیر برخی از علائم و نشانههای معمول تیک عصبی برای فهم بهتر شما فهرست شدهاند:
| پلکزدن مکرر یا حرکات چشم |
| صاف کردن گلو، صافکردن صدا |
| شانه بالا انداختن یا حرکات شانه |
| ترکیبی از حرکات (تیکهای پیچیده) |
| تغییر شدت و تعداد تیکها در زمانهای مختلف |
پلکزدن مکرر یا حرکات چشم
یکی از رایجترین تیکهای حرکتی ساده، چشمک یا پلکزدن مکرر است. این حرکت اغلب زمانی دیده میشود که فرد تحت فشار یا خستگی است.
صاف کردن گلو، صافکردن صدا
تیکهای صوتی ساده مانند صاف کردن گلو نیز شایع هستند. این تیکها میتوانند در محیط اجتماعی باعث خجالت یا اختلال در ارتباط شوند و اغلب با استرس یا اضطراب تشدید میشوند.
شانه بالا انداختن یا حرکات شانه
تیک عصبی حرکتی ساده دیگری نیز وجود دارد که شامل بالا انداختن شانه یا تکان دادن گردن میشود. این حرکت ناگهانی، تکراری و غیرارادی است و فرد ممکن است قبل از انجام آن احساس تنش بدنی یا میل به حرکت داشته باشد.
ترکیبی از حرکات (تیکهای پیچیده)
در برخی افراد، تیکها پیچیدهتر هستند، شامل مجموعهای از حرکات عضلانی مختلف (مثلاً تکان دادن بازوها، آهستهراه رفتن) یا ایجاد صدای خاص. این دسته از تیک ها بیشتر روی عملکرد فرد تاثیر میگذارند و به دلیل اینکه دارای شدت هستند تا حد زیادی در افراد میتوانند احساس شرم یا خجالت ایجاد کنند.
تغییر شدت و تعداد تیکها در زمانهای مختلف
یکی از ویژگیهای تیکها این است که شدت و فراوانیشان متغیر است: مثلاً در دورههای استرس یا کمخوابی افزایش و در حالت آرامش کاهش مییابند. این الگو یکی از شناسههای اختلال تیک است.
انواع تیک عصبی از منظر روانشناسی
از منظر روانشناسی و روانپزشکی، اختلالات تیک عصبی را میتوان به 4 دسته تقسیم کرد. باید خاطر نشان کنم که از دید روانشناسی، میزان کنترل فرد بر این تیکها و واکنش فرد به آنها اهمیت دارد. شاید شما هم در طول دروان زندگی خود بارها و بارها یکی از این دسته بندی تیک ها را در خود مشاهده کرده باشید اما جای نگرانی نیست. هر انسانی در طول دوران زندگی خود به دلیل خستگی یا استرس در معرض این دسته از تیک ها قرار میگیرد.
📌 تیک حرکتی ساده (Simple Motor Tic): پلکزدن، بالا انداختن شانه.
📌 تیک صوتی ساده (Simple Vocal Tic): تکرار کردن صداهای کوتاه یا صاف کردن گلو.
📌 تیک حرکتی پیچیده (Complex Motor Tic): تکان دادن سر، تکان دادن بازو.
📌 تیک صوتی پیچیده (Complex Vocal Tic): شامل صداهای چندبخشی، عبارت یا کلمات گاهی نامناسب یا تکراری.
مطالب مرتبط : تیک عصبی در کودکان
چطور میتوان تیک عصبی را در خانه کنترل کرد؟
برای کنترل کردن تیک عصبی مهمترین چیزی که باید بدانید این است که شما زمانی میتوانید تیک را در خود شناسایی و درمان کنید که نسبت به آن اگاهی و شناخت داشته باشید. در اکثر مواقع تیک ها خود به خود رفع میشوند و گاهی نیز تا طولانی مدت ادامه پیدا میکنند. به همین سبب مشورت و کمک گرفتن از روانشناسان به شما در زمینه شناخت و مهار این تیک های عصبی بسیار کمک میکند.
با این حال شناسایی و کاهش عوامل تشدیدکننده مانند، کمخوابی، استرس، عصبانیت، یا قرار گرفتن در معرض محیطهای پر سروصدا میتوانند تیکها را افزایش دهند. با کاهش چنین عوامل محیطی یا تنظیم محیط (مثلاً فضای آرامتر، تنظیم ساعت خواب) میتوان شدت تیکها را کاهش داد.
از طرفی متخصصان حوزه سلامت روان تاکید دارند که عادات سالم یعنی مطمئن شدن از اینکه خواب کافی دارید، تغذیه متعادل دارید، و فعالیتهای آرامشبخش (مثل تنفس عمیق، مدیتیشن یا یوگا) را انجام میدهید، میتواند به کاهش تکرار یا شدت تیکها کمک کند.
درمانهای غیردارویی تیک عصبی
درمانهای غیردارویی یا رواندرمانی برای تیک عصبی جایگاه بسیار مهمی دارند. بهطور مثال، روش درمانی cbtیکی از پرکاربردترین روشهاست که در آن به فرد یاد داده میشود تا با شناخت و داشتن اگاهی سعی کند استرس را از خود دور و تیک را به مرور کنترل کند.
از طرفی تمرین هایی مانند آموزش درست نفس کشیدن، آرامسازی عضلانی، تغییر عوامل محیطی، بیوفیدبک و حتی درمان گروهی نیز میتوانند به شما در درمان تیک عصبی کمک کنند. با این حال در بعضی از موارد پیشرفته بهتر است با توجه به نظر پزشک و روانشناس از درمان دارویی نیز کمک گرفت.
تیک عصبی در بزرگسالان و نوجوانان چه تفاوتی دارد؟
تیک عصبی معمولاً در کودکی شروع میشود، اما میتواند تا نوجوانی یا حتی بزرگسالی باقی بماند یا با شدت کمتر ادامه یابد. برای نوجوانان، فشارهای مدرسه، اجتماع، رشد هورمونی و تعاملات اجتماعی میتواند تأثیرگذار باشد، در حالی که برای بزرگسالان، مسئولیتهای کاری، استرسهای مربوط به درامد و مسائل مالی، نگرانیهای خانوادگی و کمخوابی غالباً نقش پررنگتر دارند.
مطالعات روانشناسی نشان میدهند که در کودکان، تیکها اغلب با گذشت زمان کاهش مییابند؛ اما در بزرگسالان، اگر تیکها باقی بمانند، ممکن است تأثیر اجتماعی یا شغلی بیشتری داشته باشند. همچنین، رفتار درمانی مثل cbt که پیشتر به ان اشاره کردیم برای بزرگسالان هم مؤثر است، اما اگر تشخیص دیرتر انجام شود یا فرد انگیزه کمتری داشته باشد ممکن است درمان بیشتر طول بکشد.
تأثیر استرس، خواب و تغذیه بر تیک عصبی چیست؟
توصیه میکنم تا این بخش را به خوبی مطالعه کنید زیرا استرس، کمخوابی و تغذیه نامناسب سه عامل مهمی هستند که بهصورت متقابل میتوانند تیکها را تشدید کنند. استرس و فشار روانی میتواند میل به انجام تیک را افزایش دهد یا آن را تحریک کند.
در مطالعات، تیکها در دورههای استرس، اضطراب، هیجان یا تغییرات زندگی افزایش مییابند. خواب ناکافی کمبود خواب یا اختلال خواب در کودکان میتواند باعث کاهش آستانه تحریکپذیری عصبی شود و تیکها را تشدید کند. تنظیم ساعت خواب و بهبود کیفیت خواب یکی از راهکارهای اصلی در کنترل تیک است.
در موضوع تغذیه اگرچه شواهد علمی کمتر وجود دارند، اما تغذیه نامناسب، مصرف زیاد کافئین یا نوشیدنیهای انرژیزا، یا رژیم غذایی فاقد تعادل میتواند وضعیت عصبی را حساستر کرده و احتمال تشدید تیکها را افزایش دهد. بعضی مداخلات غیردارویی نیز به بهبود سبک زندگی و تغذیه تأکید دارند. در نتیجه، اصلاح سبک زندگی شامل کاهش استرس، بهبود خواب و تغذیه مناسب بخش مهمی از کنترل تیک عصبی است و میتواند همراهی خوب با درمانهای تخصصی باشد.
چگونه در محیط کار یا دوستانه با تیک عصبی کنار بیاییم؟
یکی از مهمترین سوالات و مسائلی که در حوزه تیکها وجود دارد این است که در محیط های اجتماعی چگونه تیکها را کنترل کنیم. اولین مسئله این است که با بروز تیک سعی کنید احساس اضطراب را از خود دور کرده و حواستان را پرت کنید. اگر اضطراب بگیرید شدت این تیک ها بیشتر میشود به همین دلیل با تمرین تنفس و دور کردن استرس سعی کنید حواستان را پرت کنید.
وجود تیک ها نباید برای شما شرم یا احساس خجالت ایجاد کند به همین دلیل با آگاهی دادن به دوستانتان درباره ماهیت این تیکها تا حد زیادی میتوانید احساس شرم را از خود دور کنید. بااین حال چنانچه کنترل احساس اضطراب برایتان سخت بود مشاوره فردی میتواند به شما کمک نماید.
❓ سوالات متداولی که شما از مشاورکده می پرسید :
❓ آیا تیک عصبی همیشه نیاز به درمان دارد؟
خیر. در بسیاری از موارد، تیکها خفیف هستند، فرد یا خانواده مشکلی ایجاد نمیکنند و ممکن است خودبهخود کاهش یابند.
❓ آیا تیک عصبی قابل درمان است؟
هیچ درمان قطعی وجود ندارد که تیکها را برای همیشه حذف کند، اما روشهای مؤثری برای کاهش شدت، تعداد و تأثیر آنها وجود دارد، بهویژه درمانهای رفتاری.
❓ آیا داروها گزینه نخست هستند؟
در گذشته بیشتر از دارو استفاده میشد، اما اکنون راهنماییها بر این تأکید دارند که درمانهای رفتاری مثل cbt اولویت دارند و دارو زمانی استفاده میشود که تیکها شدیدتر یا همراه با اختلالات دیگر باشند.
❓ آیا تیکها همیشه در بزرگسالی باقی میمانند؟
خیر، در بسیاری از کودکان شدت تیکها در نوجوانی یا بزرگسالی کاهش مییابد. اما برخی بزرگسالان همچنان با تیک مواجهاند و ممکن است نیاز به مداخله داشته باشند.
❓ چه کاری میتوانم انجام دهم اگر تیکم در محیط کاری مزاحم شده؟
گام اول اطلاعرسانی مناسب، تنظیم محیط کاری، استفاده از تکنیکهای آرامسازی، و در صورت لزوم مراجعه به متخصص روانپزشک یا روانشناس برای درمان رفتاری است.
